Hậu phác

Hậu phác (Cortex Magnoliae) là vỏ thân hay vỏ rễ phơi hay sấy khô của cây hậu phác Magnolia offcinalis Rehd. Et Wils.

Có khi người ta dùng vỏ thân hay vỏ rễ phơi khô của một thứ khác thuộc loài này là Magnolia officinalis var. biloba Rehd. et Wils. Cả hai đều thuộc họ Mộc lan (Magnoliaceae).

Những cây này chưa thấy ở nước ta.

Hậu phác Việt Nam – nam hậu phác. Chưa có ai xác định chắc chắn. Qua những tài liệu cũ thì có thể là vỏ của một trong các cây sau đây:

Hậu phác (vối rừng) Magnolia hypoleuca Sieb, et Zucc. Thuộc họ Mộc Lan (Magnoliaceae).

Bá bệnh (bách bệnh, hậu phác) - Eurycoma longifolia Jack. (Crassula pinnata Lour.) thuộc họ Thanh thất (Simarubaceae).

Quế rừng (hậu phác) - Cinnamonum iners Reinw. Thuộc họ Long não (Lauraceae).

Vối rừng Syzygium jambolana (Lamk.) Merr. Et Perry (Eugenia jambolana Lamk.) thuộc họ Sim (Myrtaceae).

Mô tả cây:

Cây hậu phác chính thức Magnolia officinalis Rehd. et Wils là một cây to, cao từ 7-15m, vỏ thân tím nâu. Lá mọc so le, cuống to, mập dài từ 2,4-4,4cm, không lông, phiến lá hình trứng thuôn, dài 22-40cm, rộng từ 10-20cm, đầu hơi nhọn, phía cuống hẹp lại. Hoa màu trắng, thơm, đường kính có thể tới 12cm, cuống hoa to thô. Quả kép (gồm nhiều đại rời), hình trứng dài từ 9-12cm, đường kính từ 5-6,5cm.

Thứ hậu phác Magnolia officinalis var. biloba Rehd. et Wils, rất giống loài trên, chỉ khác ở đầu lá hõm xuống chia làm hai thùy.

Phân bố, thu hái và chế biến:

Chưa phát hiện ở nước ta, phân bổ ở Trung Quốc: Quảng Tây, Vân Nam, Phúc Kiến,…Có thể tìm ở các tỉnh giáp với Trung Quốc như Sơn La, Lai Châu, Hà Giang, Tuyên Quang.

Vào những ngày tháng 5-6, chọn những cây đã được 20 năm trở lên, lấy vỏ như lấy vỏ quế. Sau đó đem về chế biến sơ bộ.

Công dụng và liều dùng:

Hậu phác là một vị thuốc dùng trong đông y. Theo đông y, hậu phác có vị đắng cay, tính ôn, không độc, vào 3 kinh tỳ, vị và đại trường, chủ trị bệnh đầy bụng, ăn uống không tiêu, đau bụng, nôn mửa, đại tiện bí, táo. Theo đông y, người tỳ vị hư nhược, chân nguyên bất túc, phụ nữ có thai không dùng.

Liều dùng trong ngày: 6-12g dưới dạng sắc.

Mới đây tại Trung Quốc, người ta phát hiện tác dụng kháng sinh của nước sắc hậu phác đối với vi trùng thương hàn, thổ tả, Staplylocos, Streptococo và lỵ Shiga.

Đơn thuốc có hậu phác:

Hậu phác tam vật thang (đơn thuốc của Trương Trọng Cảnh) chữa đau bụng, viêm ruột, đi lỵ: Hậu phác 6g, chỉ thực 3g, đại hoàng 3g, nước 600ml, sắc còn 300ml, chia làm 3 lần uống trong ngày.

Đơn thuốc chữa đau bụng: Hậu phác, tẩm nước gừng rồi nướng hay sao vàng, tán nhỏ. Ngày uống 2 đến 3 lần, mỗi lần 3-4g bột này.

Nguồn: Theo Cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (2004)